Opening Academisch Jaar Franeker, ‘Het heelal maakt ons bescheiden en tolerant’
Wie zich verdiept in het heelal, voelt zich kwetsbaar én ziet hoe betrekkelijk allerlei verschillen op aarde zijn. Dat liet prof.dr. Ewine van Dishoeck zien tijdens haar lezing bij de opening van het Academisch Jaar van de Academie van Franeker, zaterdag in een volle Martinikerk.
Met Van Dishoeck had de Academie van Franeker een spreker van formaat binnengehaald. De hoogleraar moleculaire astrofysica aan de Universiteit Leiden won tal van (internationale) prijzen, waaronder de Spinozapremie.
Ze nam de kleine 300 bezoekers van de Martinikerk zaterdag mee in haar vakgebied en liet zien welke kennis we te danken hebben aan het nieuwste onderzoek met de James Webb Space Telescope (JWST). Die zweeft sinds Eerste Kerstdag 2021 in een baan op 1,5 miljoen kilometer afstand van de aarde, voorbij de maan en stuurt voortdurend spectaculaire beelden naar de aarde. ‘Alsof je steeds weer kerstcadeautjes mag uitpakken’, aldus Van Dishoeck.
De JWST-beelden en -gegevens laten zien dat sterren en planeten al miljoenen jaren geleden zijn ontstaan en hoe er nog steeds nieuwe ontstaan. Uitermate fascinerend, vindt Van Dishoeck, die er al tientallen jaren onderzoek naar doet en een belangrijke bijdrage leverde aan het ontwikkelen van een van de vier belangrijkste meetinstrumenten in de JWST. Water blijkt steeds weer een belangrijke rol te spelen en is zelfs ouder dan de zon.
Over die zon gesproken: ‘Onze zon is één van de 250 miljard sterren in ons sterrenstelsel. In feite wonen wij in een buitenwijkje van dat sterrenstelsel op een rotsblokje: de aarde.’ Wie zich verdiept in sterrenkunde voelt zich nietig en kwetsbaar, wordt bescheiden, maar ook tolerant, merkt Van Dishoeck. ‘De ruimte inspireert en verwondert ons allemaal. Sterrenkunde heeft soms volkeren bij elkaar gebracht die gewoonlijk met elkaar in conflict zijn, zoals Noord- en Zuid-Cyprus. De sterren bieden ons perspectief: uiteindelijk zijn we allemaal wereldburgers onder dezelfde prachtige sterrenhemel.’
Uitwisseling tussen wetenschap en samenleving De openingsbijeenkomst van de Academie van Franeker werd muzikaal opgeluisterd door het Koraal Kwartet, gevormd door vier topmusici uit Fryslân en Gouda. Voordat Van Dishoeck haar lezing hield, was er een korte toespraak van Sicco de Knecht, waarmee hij het Academisch Jaar van Franeker officieel opende. De Knecht is directeur van het Nationaal Expertisecentrum voor Wetenschap en Samenleving (NEWS), dat de uitwisseling van kennis tussen samenleving en wetenschap bevordert. De Knecht prees de Academie van Franeker nadrukkelijk. ‘U hebt hier in feite een langlopend Studium Generale: een programma dat erop gericht is om wetenschappelijke kennis te delen met boeren, burgers en buitenlui.’
Steeds meer zien wetenschappers in dat het ook andersom werkt, stelde De Knecht: de samenleving levert ook belangrijke kennis aan de wetenschap.
De onderlinge uitwisseling is belangrijk in een tijd dat het vertrouwen in wetenschap onder druk staat. ‘Het vertrouwen in de wetenschap is weliswaar nog steeds hoog, maar de polarisatie neemt toe. Waar de één de betrouwbaarheid van wetenschappelijke kennis een klinkende 10 geeft, beoordeelt een ander het met een 1 of 2. Het is belangrijk dat wetenschappers open staan voor praktijkkennis vanuit de samenleving en dat ze duidelijk maken dat ‘de wetenschap’ niet overal een antwoord op heeft. ‘Wetenschap is geen antwoordenmachine, maar een proces van gecoördineerde twijfel.’ Om dat over te brengen, is wetenschapscommunicatie belangrijk: de ontmoeting tussen wetenschap en samenleving. Precies zoals dat zaterdagmiddag in de Martinikerk gebeurde, aldus De Knecht.
Sterrenkijkers
Zaterdag in de ochtenduren had in Franeker al een minisymposium plaatsgevonden met drie ‘sterrenkijkers’. Adrie Warmenhoven, directeur van het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium in Franeker, vertelde over het ontstaan van het Planetarium en over het Planetarium als vroeg voorbeeld van wetenschapscommunicatie. Prof.dr. Peter Barthel, gepensioneerd hoogleraar sterrenkunde, sprak over ‘wow en aha’: de combinatie van onze verwondering over de sterrenhemel en de kennis die sterrenkundigen daarover in de loop der jaren hebben opgedaan. Dr. Tammo Jan Dijkema liet zien hoe astronomen met de geavanceerde radiotelescoop LOFAR gedetailleerde beelden van sterrenstelsels maken en daarbij steeds weer ontdekkingen doen.
De opening van het Academisch Jaar is voor de Academie van Franeker het startpunt van een nieuw seizoen vol publiekscolleges, cursussen en wetenschapsactiviteiten voor kinderen. Zo is er op 23 september een publiekslezing van prof.mr. Bas Kortmann over vijf jaar schadeafwikkeling na de aardbevingen in Groningen. Op 3 oktober is de binnenstad van Franeker het toneel van Expeditie Junior, een wetenschapsfestival voor kinderen die dan op tal van plekken allerlei proefjes kunnen doen.
De lezing is inmiddels terug te zien via: 2026 09 12 13 25 44.
Foto’s Say Wad – Jan Edwin Geertsma
